عناصر داستان را بشناسیم (۱)

عناصر داستان

۲۷ مهر ۱۳۹۷

داستان چیست؟ عناصر داستان کدامند؟ عناصر داستان تأثیری در فیلم و داستان دارد؟ روایت و فیلم‌نامه چه اندازه در کیفیت فیلم اثر دارد؟ چه اندازه عناصر داستان را می‌شناسیم؟ در این مقاله و مقالات مربوط به این موضوع، در پی پاسخ به  سؤالاتی از این دست هستیم تا بتوانیم فیلم‌ها را بهتر درک کنیم و از درک آن لذت بیشتری از مشاهده فیلم ببریم. لذت تماشا را با فیلم‌نت، سایت تماشای آنلاین فیلم تجربه کنید.

داستان چیست؟

هر متنی که زاییده تخیل نویسنده باشد و یک یا چند رویداد را در تلاقی زمان و مکان واحد یا چندگانه تصویر کند، داستان خوانده می‌شود. در داستان یا فیلم کوتاه، برشی از زندگی تصویر می‌شود و تنها چند شخصیت حضور خواهند داشت؛ اما در داستان یا فیلم‌های بلند، میدان تاختن داستان و روایت فراخ‌تر و بزرگ‌تر است. در هر دو حالت، داستان به مثابه اثر هنری، شخصیت‌ها و اتفاقات و مکان‌هایی را که ممکن است غیرواقعی باشند، واقعی جلوه می‌دهد و به همین علت، خواننده آن‌ها را واقعی می‌پندارد. همان چیزی که «توهم واقعیت/ Illusion of Reality» نامیده می‌شود.

این توهم واقعیت باعث ایجاد نوعی همذات‌پنداری در مخاطبان می‌شود و کشش و جذبه برای فیلم و داستان تولید می‌کند؛ البته داستان، بیشتر از آنکه بیان دقیق واقعیت برای تأثیرگذاری بر عقل باشد، به آفرینش فضایی تخیلی برای انگیزش حس خواننده تأکید دارد.

عناصر داستان

عناصر داستان عبارت‌اند از شخصیت و شخصیت‌پردازی (Character & Characterization)، زاویه دید (Point of View)، صحنه (Setting)، لحن (Tone)، فضا و جو (Atmosphere)، موضوع (Subject) و درون‌مایه (Theme). البته باید ذکر کنیم که نظریه‌پردازان مختلف در تعداد این عناصر اختلاف‌نظرهایی دارند و ممکن است عناصر دیگری را به این فهرست اضافه کنند؛ اما تقریباً تمامشان در این عناصر اشتراک دارند.

شخصیت و شخصیت‌پردازی (Character & Characterization)

شخصیت جزو اساسی‌ترین اجزای داستان به حساب می‌آید و فردی‌ست داستانی و خیالی که بر اساس کوتاهی و بلندی فیلم، اصلی یا فرعی‌بودن شخصیت و… وجوهی پیدا می‌کند که از دیگران جدا می‌شود. هر شخصیت با وجوهی خاص، خود را از دیگران متمایز می‌کند.

در بیشتر فیلم‌ها، شخصیت‌ها بار اصلی داستان را به دوش می‌کشند. با کنش‌ها، دیالوگ‌ها و… که هم خودشان ساخته می‌شوند و هم روایت را پیش می‌برند. انگیزه شخصیت‌ها از مهم‌ترین وجوه لایه‌های آشکار و پنهان فیلم هستند. شخصیت‌ها به انواع مختلف و با رویکردهای متفاوت تقسیم کرده‌اند؛ یکی از آن‌ها به این صورت است که شخصیت را به دو نوع ایستا و پویا تقسیم می‌کنند. شخصیت‌های ایستا، آن‌هایی هستند که در طول فیلم تغییر نمی‌کنند؛ اما شخصیت‌های پویا دچار تحول می‌شوند و تغییر و تحول آن‌ها چرخش بزرگی در فیلم ایجاد می‌کند.

شخصیت‌پردازی می‌تواند از چند طریق صورت بگیرد:

  • شخصیت‌پردازی مستقیم
  • شخصیت‌پردازی از روی اعمال بدنی و کنش‌ها
  • شخصیت‌پردازی با نشان‌دادن کنش‌های ذهنی و عواطف درونی شخصیت و جریان سیال ذهن

شخصیت‌پردازی مستقیم  

شخصیت‌پردازی مستقیم به نوعی از شخصیت‌پردازی گویند که فیلمساز یا نویسنده، خود به شکلی روایی خصوصیات اخلاقی و رفتاری شخصیت را بیان کند.

شخصیت‌پردازی از روی اعمال بدنی و کنش‌ها

در این نوع شخصیت‌پردازی فقط از روی اعمال و کارهایی که شخصیت انجام می‌دهد، شخصیت را می‌شناسیم. البته باید ذکر کرد که بسیاری از فیلم‌ها از این دو شیوه به صورت تلفیقی استفاده کرده‌اند.

شخصیت‌پردازی با نشان‌دادن کنش‌های ذهنی و عواطف درونی شخصیت و جریان سیال ذهن

در این نوع احساسات و عواطف شخصیت‌ها با نوعی از نمایش توهم و سیالیت ذهن همراه است. عموماً چنین شخصیت‌هایی، شخصیت‌ها غیرقابل اعتماد هستند. به این معنا که اگر چنین شخصیت‌هایی راوی فیلم باشند، نمی‌توان به روایت آن‌ها از داستان فیلم و اتفاقات اعتماد داشت؛ مانند راوی اعترافات ذهن خطرناک من، شما می‌توانید این فیلم را در فیلم‌نت، سایت تماشای آنلاین فیلم ببینید.

زاویه دید (Point of View)

زاویه دید، روش فیلمساز یا نویسنده را در روایت فیلم و داستان نشان می‌دهد. نوع زاویه دید می‌تواند تغییرات جدی‌ای را در فیلم باعث شود. انواع زاویه دید به شرح زیرند:

  • زاویه دید اول شخص
  • زاویه دید دوم شخص
  • زاویه دید دانای کل

زاویه دید اول شخص

راوی فیلم، یکی از شخصیت‌های اصلی یا فرعی‌ست که درباره داستان و اتفاقاتی که پیش می‌آید نظر می‌دهد و در مورد شخصیت‌ها قضاوت می‌کند و در عین حال مخاطبان را از افکار و احساسات و انگیزه‌های خود باخبر می‌کند؛ اما راوی اول شخص فقط می‌تواند در مورد خود سخن بگوید و باقی افراد را نیز از رهگذر خود به بینندگان بشناساند. فیلم‌هایی که این نوع روایت را دارند: تایتانیک (جیمز کامرون)؛ افسانه ۱۹۰۰ (جوزپه تورناتوره) و غرامت مضاعف (بیلی وایلدر) و راشومون (آکیرا کوروساوا)… .

زاویه دید دوم شخص

معمولا‍ً به شکل نامه‌ای خطاب به کسی داستانی روایت می‌شود؛ مانند بابالنگ دراز

زاویه دید دانای کل

دو نوع زاویه دید دانای کل وجود دارد: دانای کل محدود؛ دانای کل نامحدود. در دانای کل نامحدود، راوی همه چیز را درباره همه شخصیت‌ها می‌داند و از درونیاتشان آگاه است؛ اما در دانای کل محدود، راوی فقط مشاهده‌گر است و از نیات و درونیات شخصیت‌ها بی‌خبر است؛ ولی کل اتفاقات را می‌داند؛ مانند فیلم‌هایی همچون سرنوشت شگفت انگیز املی پولن (ژان پیر ژوئه) و عجیب تر از خیال (مارک فورستر)

این نکته که فیلمساز از چه نوع شخصیت‌پردازی و با چه زاویه‌دیدی استفاده کند، تأثیر بسزایی در روند فیلم و کشش آن ایجاد می‌کند. تشخیص این عناصر داستان و دلیل انتخابشان، درک بهتری از فیلم به ما می‌دهد. در مقاله‌های بعدی باقی عناصر داستان و روایت را بررسی می‌کنیم.

شما می‌توانید ادامه عناصر داستان را در مقاله «عناصر داستان را بشناسیم (۲)» بخوانید. 

فیلم‌نت لذت تماشا، هرلحظه، هرکجا!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *